Bayi Girişi
TOKAT PAMUKLU SANAYİİ (1500-1800)

TOKAT PAMUKLU SANAYİİ (1500-1800)

Tokat, 1500-1800 döneminde Anadolu’da en önemli sanayi ve ticaret merkezleri arasında yer aldı. 125 Tokat’ın olağanüstü ekonomik gelişmesi, Fatih Sultan Mehmed zamanında başlar. Fatih, Tokat’ı İran’dan Bursa’ya gelen ipek kervanlarının gümrük resmi ödemek üzere ilk durak yeri yaptı. 126 Kervanlar Bursa’da gümrük ödememek için ipek yüklerini başka şehirlere indirmekte idiler. Gelişmiş Bursa ipek sanayi ve ipek ticareti bu yüzden sıkıntı çekiyordu.


O zaman Tokat bir sınır şehri olduğundan kervanlar gümrük resmini orada ödeyecek,  kaçakçılık yapamayacaklardır. Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan bunu kendi devlet hazinesine büyü gelir sağlayan ipek ticaretine bir darbe saydı ve şiddetle protestoda bullundu. 127 Yeni gümrük düzeni, Tokat’ın işine yaramış görünüyor. Bu durum üzerine İranlı ipek tacirleri yüklerini Tokat’ta çözmeye ve şehir tüccarına satmaya başladılar. İpek sanayi i gelişti. Esasen eskiden beri önemli bir ipek sanayi merkezi olan Amasya ihrac malı ünlü Amasya kemhalarını  İran ipeğinin bir bölümünden üretmekte idi.


Tokat – Amasya bölgesi Karadeniz memleketleri, Kırım –Deşt pazarlarına öteden beri tekstil ihrac etmekte idi. 1479 Kefe Gümrük Defteri kayıtları başlıca merkezlerden biri olması gerçeği belirtilmiştir. İran’dan gelen ipek yolu Tokat’a erişmekte, oradan Karadeniz limanlarına, batıya Bursa’ya , İstanbul ve İzmir’e gitmekte idi. Suriye ve Bağdad’dan kuzeye gelen yolların hepsi, Tokat’tan geçiyordu. Tournefort’a göre  “Tokat, Küçük – Asya ticaretinin (bir) merkezi” idi.


Tokat, 1500-800 döneminde Anadolu’nun sayılı sanayi merkezlerinden biri durumuna yükseldi; bu felişme XVIII. Yüzyılda en yüksek noktasına erişti. Bu gelişmeye denk olarak şehrin nüfusu XVI. Yüzyılın 3. Çeyreğinde 13.000, 1807’de 60.000 (onda biri gayrimüslim) tahmin ediliyor. Evliya Çelebi şehri, Bursa ve Haleb gibi büyük şehirler arasında bir “sevad-i azim” diye niteler. Tokat bu olağanüstü gelişimini, doğu-batı-güney-kuzey kervan yollarının kavşağı olması kadar özellikle bir pamuklu sanayi ve ticaret merkezi olmasına borçludur. Öteki önemli sanayi kolları, tekstil boyacılığı, dericilik ve bakırcılıktır.


Burada başlıca M. Genç’in araştırmalarını  göz önünde tutarak Tokat pamuklu sanayi üzerinde duracağız. Tokat tekstil sanayi üç kolda, dokumacılık, basmacılık ve boyacılıkta gelişmiştir. Başlıca ihracatı, ince pamuklu bogasi (bohasi) , kaba pamuklu bezi (kirbas) ve renkli basma çeşitlerinden oluşmaktadır. İmalat, şehir ve etraf köy ve kasabalarda yapılır ve Tokat’tan ihrac olunurdu. Hammadde pamuk daha çok Batı ve Güney Anadolu’dan gelirdi. Evliya Çelebi “beyaz penbeh (pamuklu) bezi, mücella, kalemkar, basma yorgan  yüzü, munakkaş perdeler ” den söz eder. Resmi kayıtlarda, kırmızı bogasi, basma, çit dülbend, elvan çit, donluk ((elbiselik) elvan kirbas satılır. Öteki Anadolu şehirlerinde olduğu gibi, etraf köy ve kasabalarda dokunman pamuklular Tokat şehir boyahanelerinde boyanırdı. 1776 yılında malikane- mukata mültezimi seymayedar Atıf Mustafa,  boyacıları büyük bir boyahanede toplamıştır. Boyahane vergilerinde büyük artışlar, pamuklu sanayi ve ihracatında artışın bir göstergesidir. Anadolu pamuklu sanayi Hint basmalarının taklit ederek bu sektörde büyük ihracat gerçekleştirmişti. Kuzeye (daha doğrusu, Kuzey- Karadeniz ülkeleri, Rumeli, Polonya’ya ) ihrac olunan basmaların yarıdan çoğu, Tokat ve Amasya’dan ihrac olu nurmuş.  Pamuklu sanayinde büyümenin bir göstergesi olarak işçi hareketleri de dikkate değer ..Tokat’ta , Amasya, Erzincan , Kayseri ve Diyarbakır’dan (kalifiye) işçi gelmekte idi. Dokumacı, basmacı ve boyacı 661 cizyegüzar gayrimüslim halk XVIII. Yüzyılda şehir nüfusunun %26’sını oluşturuyordu.


Marsilya’ya Batı ve Doğu Anadolu’da yapılan pamuklu ihracatında oluğu gibi çivit (indigo), boyacılığın temel maddesi idi. Hindistan’dan çivi ithalatı, İngiltere- Fransa arasında Yedi yıl savaşı dolayısı ile aksadı, pahalılaştı;  evvelce çivit ithalatı 7.500 – 11.500 kg’a varıyordu. Genç , şehir nüfusundaki artış ve kumaşlara vurulan damga resmi kayıtlarına büyüme dönemlerini tespite çalışmıştır.


Kırım Hanlığı’nda Fransız Konsolosu C. De Peyssonel’in (1754- 1758) sağladığı hayli ayrıntılı kayıtlara göre Tokat ve çevresinden Kuzey- Karadeniz ülkelerine, Kuzey  Kafkasya ve Gürcistan’a ihracat (Tokat bezi, bogasi, kirbas, kaba basmalar) yılda 500.000 topa varıyormuş. Bu pamukluların başlıca ihrac limanları, Samsun, Ünye, Trabzon, Rize idi. Tokat Boyahanesi kırmızı bogasi üzerinden alınan damga resmi kayıtları, pamuklu sanayindeki dalgalanmaları yandırması bakımında dikkate değer.


Kırmızı bogasi ve bez üzerinde alınan damga resmi iltizam bedelleri (guruş olarak)


1643

450

1690

2.200

1708

3.250

1763

5341

1772

4837

1777

7250


Tokat sanayi, 1690’dan başlayarak XVIII. Yüzyılda esaslı bir yükselişe tanık olur. 1708’de pamuklu imalatı, 390.000 topa varır. Kırım’da kargaşa ve 1768 -1774 Rus savaşı. Ticaret ve sanayi-r darbe vurur, büyük düşüşlerden sonra 1777’de nisbi kalkınma görüşür, fakat asla 1765 düzeyine çıkamaz. Tokat pamuklu sanayi 1830’a kadar sürekli gerileme kaydeder. Bu tarihten itibaren İngiltere ‘de Endüstri Devrimi (İngiltere pamuklularının Osmanlı pazarını istilası) soncu tüm dünyada geleneksel pamuklu sanayileri silinmeye başlar .M. Genç’in deyişiyle Tokat üretimi yerel pazara hapsolmuştur. 1750’lerde yılda 11.500 kg çivit tüketen bu sanayi kolu, 1844’te dört ayda ancak 100 kg çivit harcamaktadır.


Tokat pamuklu sanayinde daralmaya karşı XVII. Yüzyıldan başlayarak bakırcılıkta büyük gelişmelere sahne oldu. Kastamonu-Küre ve 1750’lerde Ergani bakırları, Tokat’ta tasfiyehanede tasfiye edilmekte, binlerce develik kervanlarla Samsun’a getirilip deniz yoluyla İstanbul’a gönderilmekte idi. Yerli bakırcı ustalarının işlediği bakır kaplar dolayısı ile tokat (bakırcı ve kazancılar şehri ) şöhretini kazandı.


KAYNAK

Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları
Seçme Eserler – 1
Halil İNALCIK
Türkiye Tekstil Tarihi Üzerine Araştırmalar